B

ulgaristan Türklerinden Türk-

lük bilimci, emekli Muğla Sıtkı

Koçman Üniversitesi Öğretim

Üyesi Prof. Dr. Hayriye Memoğlu Süleyma -

noğlu-Yenisoy’u yaklaşık iki yıl önce ikamet

ettiği Ankara’da 24 Mart 2018 Cumartesi

günü kaybetmiştik. Cenazesi, Bursa Kestel’e

götürülerek 25 Mart 2018 Pazar günü Hacı

Çınar Camisi’nde kılınan öğle ve cenaze na-

mazlarının ardından Kestel Mezarlığı’ndaki

aile kabristanında toprağa verilmişti. Bulga-

ristan Türklerinin 1989 büyük Türkiye göçü

sırasında Kestel’e yerleşen Süleymanoğlu aile-

si, ülkemizde Yenisoy soyadını almıştı.

Türk ve Bulgar dillerine hizmetleri ve Türklük bilimine, Balkan bilimine yaptığı kat-

kıları belirterek saygıyla anmak istiyoruz.

Ansiklopedilere ve kızı Dr. Nergis Yenisoy’un gönderdiği yazı ve belgelere göre; rah-

metli H. Yenisoy, 10 Mart 1934 tarihinde Bulgariştan’ın Kriçim/ Kırçma kasabasında

doğdu. Babası Mehmet Memoğlu, annesi ise Rabia Hanım’dır. Babası Mehmet Memoğ-

lu, uzun yıllar Kriçim Türk Okulunda encümen başkanlığı yapmış bir devlet görevlisidir.

Kriçim İptidaîsi ve Rüştiyesinden sonra kasabanın Bulgar Kız Lisesinde okuyup

(1948-1952) mezun oldu. Sofya Üniversitesi Filoloji Fakültesinde 10 Ekim 1952 ta-

rihinde Türk Filolojisi/Türkoloji Bölümünün öğretime açılması üzerine, bu bölümde

yükseköğretime başladı. 1956 yılında bölümü başarıyla bitirdi. İlk mezunlarındandır.

Üniversitede öğrenciyken Prof. Dr. A. A. Kononov, Prof. Dr. A. Tietze, Prof. Dr. E. Trijar-

ski, Prof. Dr. W . Zajaczkowski, Prof. Dr. A. Caferoğlu, Prof. S. E. Siyavuşgil, Prof. Dr. G.

Németh, Prof. Dr. M. Şiraliyev, Prof. M. Mirzazade, G. Hazai, Gılıb Gılıbov ve Orhan Şaik

Gökyay gibi tanınmış Türklük bilimcilerle tanışıp bilgisini artırma şansını iyi kullandı.

Sonraları Bulgaristan’ın tanınmış Türklük bilimcilerinden biri olacak Rıza Mollov

Prof. Dr. Hayriye Yenisoy

bölüm asistanıydı. Yine üniversite yıllarında, bölümde kurulan öğrenci derneğinin baş-

kanlığını yaptı. İlk önemli makaleleri “Sabahattin Ali’nin Kuyucaklı Yusuf Romanı” ve

“Mihail Şolohov ve Eserleri” başlıklarıyla öğrenciyken Yeni Işık gazetesinde yayımlandı.

Üniversiteyi yüksek başarıyla bitiren Hayriye Memoğlu, mecburi hizmeti dolayısıyla

devletçe atandığı Kırcaali Türk Öğretmen Okulunda/Türk Pedagoji Mektebi üç ders

yılı Türkçe, Türk dili ve edebiyatı öğretmenliği yaptı (1956-1959). Bu görevi sırasında

bazı öğrencileriyle Kırcaali’nin Türk köylerinde halk kültürü ürünlerinin derlenmesi -

ni sağladı. Mecburi hizmeti üç yıldı. Eski Zağra’da yeni açılan Öğretmen Uzmanlık

Enstitüsünde Türk Okulları Kürsü Başkanlığına atandı (1959). Beş yıl süren bu görevi

sırasında Bulgaristan’da Türkçe eğitimin seviyesini yükseltmek amacıyla Türk okul-

larındaki öğretmenlerle yakın ilişkide bulundu, kurslar düzenledi. Bilimsel, metodik

makale yayımlarını sürdürdü. Halk kültürü derlemelerini ihmal etmedi. Bulgar Bilimler

Akademisinin Kuzeydoğu Bulgaristan’da yaşayan Gagavuzların dili ve kültürüyle ilgili

derleme gezilerinde görev aldı.

Eski Zağra’da görev yaparken 1961 yılında Sofya Üniversitesi Slav Dilleri Fakültesi

Bulgar Dili ve Edebiyatı Bölümünde ikinci yükseköğrenime başlayıp 1967 yılında me-

zun oldu. Böylece hem Türkçe hem de Bulgarca alanlarında uzmanlaştı.

Mezun olduğu Sofya Üniversitesi Türkoloji Bölümünün açtığı sınavı kazanarak bölü-

me öğretim görevlisi, başasistan olarak atandı (1964). Yaklaşık 22 yıl bu bölümde Türk

dili, Türk dili ses bilgisi ve leksikoloji derslerini okuttu (1964-1985). Bu görevinin yanı

sıra Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerde ağız ve halk kültürü derlemeleri yaptı.

1970 yılında Üniversitesince Bakü’ye gönderildi. Türkoloji Bölümünde öğrenciyken

Azerbaycanlı iki misafir öğretim üyesinden (Prof. Dr. M. Şiraliyev ve Prof. M. Mirzaza-

de) ders almıştı (1953-1954). Onların da desteğiyle Bakü Devlet Üniversitesinde Türk

dili ses bilgisi, leksikoloji dallarında yüksek lisans eğitimini tamamladı. Azerbaycan

Devlet Diller Enstitüsünün fonetik laboratuvarında deney yapma imkânını buldu.

Sofya’ya dönüşünde, Üniversite Türkoloji Bölümünde birçok öğrenciye başasistan,

kıdemli öğretim görevlisi unvanlarıyla tez danışmanlığı yaptı. 1985 yılında Bulgar Bi-

limler Akademisi Balkan Araştırmaları Enstitüsünde Balkan Halklarının Etnik-Lengüis-

tik ve Etnik Kültürel Problemleri Bölümüne atandı. 1981-1989 yılları arasında

Bulgaristan Türklerini “Zorla Bulgarlaştırma Dönemi” yaşanmaktaydı.

Hayriye Hanım, Türkçenin en et-

kili ve saygın isimlerinden biriydi.

Evi daha Sofya Üniversitesinde gö-

revli iken defalarca basıldı. Zengin

kitaplığı, halk kültürü derlemeleri,

kitap müsveddeleri alıp götürüldü.

Üniversite basımevinde yeni basıl-

mış olan Bulgarca-Türkçe Tema-

tik Sözlük ’ü ve baskıdaki Türkçe

Bulgarca Sözlük ’ün yakılması için

Rektörlükçe bir komisyon kuruldu

(1981). Üyeler karşı çıkınca söz-

lük de kilit altına alındı. Bulgarca

Türkçe Tematik Sözlük ancak 13 yıl

sonra 1993’te yeni rektörün emriy -

le depodan çıkarılıp dağıtıldı. Yine bu dönemde, Hayriye Süleymanoğlu beş yıl Sofya

Elektrokar Fabrikasında temizlikçi, işçi olarak çalıştırıldı ve 1985’te Bulgar Bilimler

Akademisine atandı. Akademinin 1987’de ona layık gördüğü doçent unvanı da onay -

lanmadı. Ancak, totaliter rejim son bulduktan sonra 1989’da unvanına kavuşabildi.

Bulgarların “Büyük Gezi” olarak adlandırdıkları, Bulgaristan Türklerinin büyük göçü

sırasında (1989) Hayriye Süleymanoğlu, eşi ekonomist Mehmet Süleymanoğlu, oğlu ve

kızı ile Türkiye’ye göç etti. Önce Bursa Kestel’e yerleştiler. Aile Yenisoy soyadını aldı.

Daha sonra öğrenim durumlarına, mesleklerine bakılarak kendilerine devletimizce iş

sağlandı. Bu çerçevede Doç. Hayriye Süleymanoğlu Yenisoy Ankara Üniversitesi DTCF

öğretim üyeliğine atandı (1991). Fakültede Bulgar Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalını

kurarak Bulgarca, Bulgar Yazı Dili Tarihi, Çağdaş Bulgar Dili, Leksikoloji, Diyalektoloji

dersleri verdi. Yüksek lisans ve doktora öğrencilerine danışmanlık yaptı. Ders kitapları

hazırlayıp yayımladı.

DTCF’de öğretim üyesiyken Prof. Dr. A. Ahundov’un danışmanlığında Azerbaycan

Millî Bilimler Akademisi Dilcilik Enstitüsünde başlattığı “Tarihî Süreç İçerisinde Türk

Dilleriyle (Lehçeleriyle) Slav Dilleri Arasındaki Etkileşim” konulu doktora tezini ba-

şarıyla savunarak Dr. unvanını aldı (1996). Doktora tezi 1998 yılında TDK tarafından

yayımlandı.

1998 yılında Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesine Doç. Dr.

unvanıyla ataması yapıldı. Türk Dili ve Edebiyatı, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyat-

Sofya Üniv. Filoloji Fak. Türk Filolojisi Bölümü

mezunu dört kız öğrenci H. Memoğlu arka sıra solda

ları Bölümlerinde ders verdi. 2003 yılında profesörlüğe terfi etti ve ertesi yıl emekliye

ayrıldı.

Türkiye Üniversiteleri dışında Oslo, Bakü Devlet ve KKTC Doğu Akdeniz Üniversi-

telerinde konferans ve dersler verdi. Sofya Yüksek İslam Enstitüsü ile Avusturya Türk

Federasyonunun Viyana’da, Hollanda Türk Federasyonunun ise Amsterdam’da düzen-

lediği yaz okullarında öğretim üyesi olarak görev aldı.

Çok sayıda millî ve milletlerarası kongre, sempozyum/bilgi şölenine katılıp bildiri

sundu. Bu çerçevede, TDK’nin 1992, 1996, 2004 ve 2008 yıllarında düzenlediği Türk

Dili Kurultaylarına ve Bursa Uludağ Üniversitesi Rektörlüğü iş birliğiyle 1998’de ger -

çekleştirdiği “Başlangıcından Bu Yana Balkan Ülkelerinde Türkçe Eğitim ve Basın Ha-

yatı Bilgi Şöleni”ne katıldı.

Bulgaristan Türkleriyle ilgisini

Türkiye’de de sürdürdü. Bulga-

ristan’da Türk çocuklarının Türk-

çe dersi almalarına 25-30 yıl

sonra izin verilmesi üzerine ilk

Türkçe ders kitaplarını eşi Meh-

met Süleymanoğlu ile birlikte

hazırlayıp yayımladı (1990). Kızı

Nergis (d.1962), Bulgar okulla-

rında hiç Türkçe dersi görmeden

öğretimini tamamlamıştı. Bu acı-

yı iyi biliyordu. Söz konusu ders

kitaplarının genişletilmiş ikinci baskısı 1997 yılında T.C. MEB’ce yapılarak hediye ola-

rak Bulgaristan Eğitim Bakanlığına gönderilmiştir. MEB ayrıca 2007 yılında rahmetli -

nin Türkçe Bulgarca Sözlük’ünü de yayımlamıştır.

Aldığı ödüller içinde Süvari dergisinin (1994) ve Türk Dünyası Yazarlar ve Sanatçılar

Vakfının/TÜRKSAV (2006) Türk Dünyasına Hizmet Ödülleri ile 2002 yılında Prof. Dr.

Alf Grannes ve Prof. Dr. Kjetil R. Hauge ile birlikte hazırlayıp Oslo’da yayımladığı Bul-

garcada Türkçe Kelimeler Sözlüğü dolayısıyla verilen ABD The American Association

of Teachers of Slavic and East European Languages Birincilik Ödülü en önemlileridir.

Türkiye’ye geldikten sonra makaleleri Türk Dili, Türk Dünyası, Bilig, Diyanet, Bul-

garistan Türklerinin Sesi, Balkanlarda Türk Kültürü ve Süvari gibi dergilerde yayım-

lanmıştır.

3/B sınıfında derste (1957-1958)

Türkçeden Bulgarcaya, Bulgarcadan Türkçeye kitap çevirileri de bulunan rahmetli

bilim insanı eski Türk anıtlarıyla ilgili Rusça eserleri de Türkçeye kazandırmıştır.

Kendi tespitine göre kitap ve makale olarak 250 kadar yayına imzasını attı. Başlıca

eserleri tür ve ilk baskı yıllarına göre şöyle sıralanabilir:

Araştırma, İnceleme: Ailede Çocukların Terbiyesine Dair (H. Mahmudov’la, Sofya

1966), Türk Dili Ses H. Memoğlu Kırcaali Türk Öğretmen Okulu

Bulgar Türkleri Çocuklarının Eğitim Öğretimi/Obuçenie na Detsa na Bulgarski Turt-

si (A. Vasileva, S. Makedonska ile, Sofya 1977), Bulgar Dili Grameri (Ankara 1991),

Çağdaş Bulgar Dili/Fonetik, Sözcük Yapımı, Morfoloji, Sentaks (Ankara 1992), Sıstoya-

nie na Frazeologizmite ot Turski Proizhod v Sıvremenniya Bılgarski Ezik/Bulgarcada

Türkçe Deyimlerin Durumu (Ankara 1993), Tarih Boyunca Slav Türk İlişkileri: Türkçe-

de ve Öteki Türk Lehçelerinde Slav Leksik Unsurları (Ankara 1998), Edebiyatımızda

Balkan Türklerinin Göç Kaderi (Ankara 2005), Edebiyatımızda Balkan Acıları (Bursa

2007), Bulgaristan Türklerinin Türkçe Eğitimi Davası: 1877-2007 (Bursa 2007), Çağ-

daş Bulgarca (N. Süleymanoğlu, E. Süleymanoğlu ile, Ankara 2007), İkinci Dünya Sa-

vaşı’ndan Bu Yana Bulgaristan Türklerinin Türkçe Eğitimi (Edirne 2011).

Derleme/Antoloji: Rodop Mânileri (E. Boyev’le, Sofya 1962), Rodop Türk Halk

Masalları (E. Boyev’le, Sofya 1963), Rodop Türküleri (E. Boyev’le, Sofya 1966), Türkiye

Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi/Bulgaristan Türk Edebiyatı, C. 8 (Ankara 1997).

Sözlük: Bılgarsko-Turski Tematiçen Reçnik I-II/Bulgarca-Türkçe Tematik Sözlük I-II

(Sofya 1980-81), A Dictionary of Turkisms in Bulgarian/Bulgarcadaki Türkçe Kelimeler

Sözlüğü (A. Grannes, K. R. Hauge ile, Oslo 2002), Türkçenin Ters Sıklık Sözlüğü

(Ankara 2006), Türkçe Bulgarca Sözlük (Ankara 2007), Türkçenin Sıklık Sözlüğü:

Edebî Eserlerde Sık Kullanılan Sözcükler (Ankara 2014).

Ders Kitabı: Uygulamalı Türk Dili Dersleri-Ses Bilgisi ve Şekil Bilgisi (H. Mahmudov,

M. Beytullov ile, Şumnu 1971), Turski Ezik. Tekstove Çast I/Türk Dili Metinler: I. Bölüm

(H. Mahmudov, Kr. Haciolova, V . Samarcieva, M. Memedov ile, Sofya 1974), Bölüm

II (Sofya 1974), Bölüm III (Sofya 1974), Obuçeniç na Detsa ot Nebılgarski Proizhod

v Detskata Gradina/6 Yaş Grubundaki Bulgar Kökenli Olmayan Çocukların Anaokulunda

Eğitim Öğretim (M. Yanakiev, T. Vladimirova, S. Makedonska,

A. Vasilieva ile), 1. Kitap (Sofya 1975), 2. Kitap (Sofya 1975), Uçebnik po Turski

Ezik/Türk Dilinden (H. Mahmudov, I. Beyrullov, V . Samarcieva ile, Sofya 1979), Ana

Okulu Öğretmenlerine Türkçeden Kılavuz Kitap (G. Rüstemova, Y. İbrahimova ile Sofya

1990), Özlenen Alfabe (Mehmet Süleymanoğlu ile Sofya 1990), Türkçe 2 Okuma Kitabı

(M. Süleymanoğlu ile, Sofya 1990), Türkçe 3 Okuma Kitabı (M. Süleymanoğlu ile, Sofya

1990), Türkçe 4 Okuma Kitabı (M. Süleymanoğlu ile, Sofya 1990), Türkçe 5 Okuma

Kitabı (M. Süleymanoğlu ile, Sofya 1990), Türkçe 6 Okuma Kitabı (M. Süleymanoğlu

ile, Sofya 1990), Türkçe 7 Okuma Kitabı (M. Süleymanoğlu ile, Sofya 1990), Türkçe

8 Okuma Kitabı (M. Süleymanoğlu ile, Sofya 1990), Öğretmenlerimize, Ana ve

Babalarımıza İlk Türkçe Kitap (M. Süleymanoğlu ile, Sofya 1990), Anaokulu, İlkokul,

Ortaokul ve Liselerde Türkçe Öğretim Programı (Sofya 1990), Türkçe 2/Bulgaristan

Türklerinin Çocuklarına Ait Türkçe Okuma Kitabı (Ankara 1997), Modern Bulgar Dili

(E. Süleymanoğlu ile, Ankara 2014).

Nazım Hikmet ve Bulgaristan Halk Cumhuriyeti adlı kitabını 2016 yılında bir

yayınevine teslim ettiyse de bu eser henüz yayımlanmamıştır.

Bulgaristan Şumnu’da 2012 yılında meslektaşları ve öğrencilerince Turkologiçni

İzsledvaniya/Türkoloji Araştırmaları adlı bir kitap Hayriye Süleymanoğlu’na armağan

olarak hazırlanıp yayımlandı. Yayının başında geniş hayat hikâyesi ve bibliyografyası

(1991-2012) bulunmaktadır.

Rusça ve Bulgarca biliyordu.

Bulgaristan’da ekonomist olarak görev yapıp emekliye ayrılan Mehmet Yenisoy’la

evliliğinden oğlu biyolog Erhan Yenisoy 2017 yılında vefat etmiştir. Kızı Dr. Nergis

Yenisoy Ankara’da yaşamaktadır.

Prof. Dr. Hayriye Yenisoy’un Bulgaristan’da Türkçenin yaşatılması konusunda

yaptığı hizmetler, katlandığı çileler hiçbir zaman unutulmayacaktır. Ölümünün birinci

yıl dönümünde onu saygıyla anarken yazımızı şair kızı Dr. Nergis Yenisoy’un annesi için

yazdığı bir şiirle bitirmek istiyoruz:

Seviyorum çocuk gibi trenleri

Hep geçmişe götürüyorlar beni.

Oysa makinist koltuğunda

Oturuyor kaptan gibi zaman.

Çekiyor vagonları ileri ileri,

Tutuyor ellerimi

Kimsesiz çocuklar gibi Akrep ve yelkovan.

Geçerken dağlardan, ovalardan Örter rüyalar üzerime üzerime

Yeşilden bir yorgan.

Sormuyor raylar gideceğim yeri Biliyorlar son durakta ineceğimi,

Orada daima annemin

Beni bekleyeceğini...