Feyyaz Sağlam 1

I. GİRİŞ:

Balkanlar Türk Edebiyatı’nın ve özellikle Bulgaristan Türkleri Edebiyatı’nın önemli

temsilcilerinden şair, yazar, araştırmacı ve çevirmen Şaban M. Kalkan kuşkusuz ki çok

yönlü edebî bir kişiliktir. Kendisinin Slav Dünyası’nda Rus Edebyatı’ndan, Makedonya

Edebiyatı’na; Türk Dünyası’nda Tatar Türkleri Edebiyatı’ndan, Güney Azerbaycan (İran)

Türkleri Edebiyatı’na geniş bir coğrafya ile edebî ilişkileri, iletişim ağı ve karşılıklı olarak

gerçekleştirdiği yayın faaliyetleri vb. onun muazzam ufkunu ortaya koymaktadır... Çalış￾malarının özellikle Bulgaristan, Türkiye ve Türk Dünyası kulvarları ayrı ayrı ve kapsamlı

incelemeler yapmayı gerektirecek derinliktedir. Bu çerçevede akademisyenlerce hakkın￾da “Bir Muhacir Şair: Şaban Mahmudov / Şaban M. Kalkan” (1), “Şaban M. Kalkan’ın

Şiirlerinde Deliorman” (2) gibi incelemeler yayınlanmıştır. Biz bu yazımızda Şaban M.

Kalkan’ın çalışmalarına farklı bir perspektiften bakarak özellikle şiirlerini Türk Dünya￾sı Edebiyatları bağlamında yorumlamaya çalışacağız. Bu noktada önce bir hatırlatmada

bulunmak gerekir. KIBATEK’in (Kıbrıs, Balkanlar, Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu)

uluslararası iletişim organı Türk Dünyası KIBATEK Bülteni’nin 23. sayısı “Şaban M. Kal￾kan Özel Sayısı” olarak yayınlanmış ve bu belgesel sayıda 1 sayfa “Şaban M. Kalkan ve

Türk Dünyası” konusuna ayrılmıştı.(3) O sayfada verilen teknik bilgilere bu yazı ile yeni

bazı eklemeler ve yorumlar yapmakta yarar vardır.

II. GELİŞME:

A) Şaban M. Kalkan ve Türk Dünyası:

1938 Bulgaristan Razgrat doğumlu Şaban M. Kalkan’ın şiirleri, yazıları, çevirileri bir

bütün olarak incelendiğinde hayatı boyunca öncelikle soğuk savaş döneminin şartları ge￾reği Rusya, Macaristan, Polonya, Romanya, (Eski) Yugoslavya, Arnavutluk gibi eski Doğu

Bloku ülkeleriyle edebî diyaloğa ve işbirliğine girdiği görülmektedir. Özellikle şiirlerin￾de verdiği kayıtlara bakıldığında Bulgaristan yıllarından başlayarak bu ülkeleri gezdiği

1 Dokuz Eylül Üniversitesi, Buca Eğitim Fakültesi, Emekli Öğr. Gör. / KIBATEK Onursal Başkanı /

İZMİR

ve oradaki şair ve yazarlarla diyaloğa geçtiği anlaşılmaktadır. Bu süreçte özellikle Azer￾baycan, Orta Asya ve Irak (Kerkük/Türkmeneli) gibi Türk Dünyası’nı oluşturan ülke ve

bölgelerle diyaloğunu ve işbirliğini ortaya koyan somut metinler elimizde bulunmaktadır.

Azerbaycan’a ithafen kitaplaştırdığı “Altın Bağ” (Azerbaycan Soneleri) adlı kitapta 1962

yılından, Soğuk Savaşın bittiği 1990’lı yıllara dek SSCB sistemi içinde Azerbaycan’ı bir￾kaç kez dolaştığını Bakü, Şuşa, Karabağ, Ağdam, Gobustan, Apşeron, Göygöl gibi şehir ve

bölgelerde şiirler yazdığını görebiliyoruz. (4) Yine bu çerçevede 1964 yılında Irak Türk￾menlerinin önde gelen şairi Abdüllâtif Benderoğlu ile dostluk kurduğunu, Türkmen şairin

kendisine “Sıtmalı Dil” başlıklı şiirini ithaf ettiğini biliyoruz.

Şaban M. Kalkan’ı 1989 yılındaki Türkiye’ye zorunlu göçten sonra İzmir’de Prof. Dr.

Yavuz Akpınar, Yrd. Doç. Dr. Ünal Şenel, Doç. Dr. Atıf Akgün, Yrd. Doç. Dr. Rabia Uç￾kun, Prof. Dr. Mustafa Öner, Öğr. Gör. Feyyaz Sağlam gibi akademisyenlerle Türk Dünyası

Edebiyatları üzerine ortak çalışmalarda, projelerde bir arada görüyoruz. Bu süreçte Tür￾kiye’de Türk Dünyası Edebiyatları’na açılan ilk akademik pencere olan, Prof. Dr. Yavuz

Akpınar yönetiminde yayınlanan “Kardaş Edebiyatlar” dergisi yazı kurulunda uzun yıllar

görev yapmıştır. Aynı çerçevede 1998 yılında Feyyaz Sağlam’ın girişimleri ve öncülüğün￾de gerçekleştirilen ve uluslararası dil-edebiyat-çeviri platformu olan KIBATEK’in (Kıbrıs

Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu) çalışmalarında aktif olarak görev yapmış;

sorumluluk almış, halen kurumun Türkiye Büro Şefliği ve Çeviri Koordinatörü olarak ça￾lışmaya devam etmektedir. KIBATEK projeleri çerçevesinde kendisini KKTC, Kosova,

Makedonya, Romanya (Dobruca), İran (Güney Azerbaycan), Irak (Kerkük), İsrail, Azer￾baycan, Moldova (Gagauz Yeri), Kırım gibi Türk Dünyası coğrafyasında ortak çalışmalar

içerisinde görüyoruz. Bu yelpaze paralelinde çalışmalarının Balkanlar, Azerbaycan ve Kıb￾rıs’taki Türk Edebiyatları ağırlıklı olduğunu söyleyebiliriz.

B) Şaban M. Kalkan’ın Bu Süreçteki Eserleri:

1.KIBATEK Uluslararası Şiir Antolojisi: İzmirli şair Atila Er ile hazırlanan ve 2008

yılında yayınlanan bu antolojide yer verilen şairler Türkiye’de ve Türkiye dışında KIBA￾TEK’in düzenlediği uluslararası etkinliklere aktif olarak katılan şairlerdir. (5) Bu çalışma￾da Türk Dünyası’ndan Türkiye ile birlikte Makedonya, Romanya, Azerbaycan, Kosova,

Suriye, Yunanistan (Batı Trakya), KKTC, Irak (Türkmeneli), İran (Güney Azerbaycan),

Türkmenistan, Moldova (Gagauz Yeri) Bulgaristan Türk şairlerine biyografi ve seçme şiir￾leriyle yer verilmiştir. Ayrıca antolojide Almanya, Avustralya, Belçika, İskoçya, İngiltere,

İsrail gibi ülkelere göç eden ve bu ülkelerde Türkçeyi edebiyat dili olarak yaşatan şairler

de şiirleriyle bulunmaktadır.

2.KIBATEK Uluslararası Çeviri Şiir Antolojisi: KIBATEK çalışmalarında çeviri şiir

alanında ortaya konulan metinlerden oluşan bu antolojiyi Şaban M. Kalkan tek başına yayı￾na hazırlamıştır. Antolojide 49 ülke ve 6 özerk bölgeden toplam 229 şairin şiirlerinden çe￾viriler yer almaktadır. Kitabın bir diğer özelliği Şaban M. Kalkan koordinasyonu ile farklı

ülkelerden 67 çevirmenin 30 dil ve lehçeden yaptıkları çevirileri bir araya getirmesidir. Bu

kitapta Şaban M. Kalkan Türk Dünyası’ndan Türkmenistan, Tataristan, Kırım, Batı Trakya,

KKTC, Bulgaristan, Kırgızistan, Güney Azerbaycan, Afganistan, Doğu Türkistan, Suriye,

Kosova, Makedonya, Özbekistan, Dağıstan, Gagauz Yeri, Kerkük bölgelerindeki şairler￾den ayrıca İngiltere, Almanya, Hollanda, İsrail gibi ülkelerdeki Türk göçmen şairlerinden

çevirilere de yer vermiştir. (6)

3. Türk Dünyası ile İlgili Şiir Kitapları: Şaban M. Kalkan’ın biyografisine bakıldığın￾da çok farklı alanlarda kitapları olduğunu ancak şiir kitapları ile öne çıktığını söyleyebili￾riz. Konumuz açısından üç şiir kitabı üzerinde özellikle durmak uygundur: Sevda Soneleri,

Azerbaycan Soneleri ve Sıcak Gurbet. Bu üç kitap da İzmir’de yayınlanmıştır.

Sevda Soneleri (2006): Bu kitapta 1976 yılında Bakü’de yazdığı sone ve şiirde geçen

“Hazar gibi özgür olalım ikimiz” mısrası öncelikle dikkati çekmektedir. Ayrıca aynı kitapta

1998 yılında Gazimağusa’da yazılmış “Mağusa’da Gece” başlıklı soneler konumuz açısın￾dan önem taşımaktadır. (7)

Sıcak Gurbet (2012): Şairin bu kitabındaki Türk Dünyası ile ilgili sonelerine bakarsak;

Kosova Türk Şairi Zeynel Beksaç’a ithaf “Gül ve Kilit”,

Kıbrıs Türk Şairi Mehmet Kansu’ya ithaf “Şiir Üstüne Düşünce”,

Romanya Türk Şairi Altay Kerim’e ithaf “Köstence’de Gece” ayrıca

Mecidiye İkindileri (Romanya Dobruca), Otello’ya Mesaj (Mağusa), Beklerken (Mağu￾sa), Girne’de Güneş (Girne), Çınar’ın Ağıdı (Prizren), Tamilla’ya Sone (Bakü), Karabağ’a

Yaralı Sone (Bakü), Çınar Çayhanesi (Üsküp), şiirleri “Şaban M. Kalkan Türk Dünyası”

edebî ilişkiler bağlamında önemli tespitleri, hassasiyetleri, duyguları içermektedir. (8)

Altın Bağ / Azerbaycan Soneleri (2011): Azerbaycan’a adanan bu kitapta 40 sone, ön￾söz dışında “Acı Bir Anımsama” başlıklı şairin Azerbaycan’la gönül, kültür ve tarih bağını

ortaya koyan bir özel yazı, şairin Azerbaycan’ın değişik mekanlarında çekilmiş 10 fotoğ￾rafı yer almaktadır. Şairin 3. sayfada kitabını “Özgür Azerbaycan halkına” ithaf ettiğini

görüyoruz. Kitap Azerbaycan Bulgaristan Türkleri edebî ilişkileri tarihi açısından da ele

alınması gereken ayrı bir özelliğe de sahiptir. Bu yazımızda söz konusu kitaptan seçtiğimiz

şairin Türk Dünyası hassasiyetini yansıtan örnek bir metin diyebileceğimiz “Tebriz Özle￾mi” başlıklı sone üzerinde ayrıntılarıyla durmaya çalışacağız.

“Tebriz Özlemi” Sonesi Üzerine Düşünceler: Şaban M. Kalkan’ın “Altın Bağ/Azer￾baycan Soneleri” kitabında yer alan şiirlerini kendi içinde de konularına göre tasnif etmek

mümkündür. Azerbaycan bu kitapta kuzeyiyle, güneyiyle, Karabağ’ıyla hatta Anadolu,

Bağdat ve Halep tarihi bağlarıyla, geniş ve milli bir bakış açısıyla, bu arada Balkanlar,

Bulgaristan (Deliorman) çağrışımlarıyla toplam 40 soneyle ele alınmıştır.

2 numaralı “Azerbaycan Toprağı” başlıklı sonede Azerbaycan’ın kuzeygüney acısı ve

ağrısına dikkat çekilir. 4 numaralı sonede ise “Tebriz” dile gelir. Ayrıca ele alacağımız

“Tebriz Özlemi” sonesi dışında “21 Azer Gecesi”, “Yaralı Vatanıma Mesaj” ve “Tebriz

Türkçe’sine Sone” başlıklı şiirler bu çerçevede ele alınabilir. Bu şiirler bir arada okun￾duğunda birden çok çağrışımı gündeme getirmektedir: Güney Azerbaycan (İran), KKTC,

Azerbaycan, Karabağ, Türkiye, Bulgaristan (Deliorman), Kosova, Makedonya, Arnavut￾luk, İskoçya, Ürdün bu şiirlerde ustalıkla bir arada harmanlanmaktadır. Çok yönlü bu çağ￾rışımların birlikte verildiği bu şiirlere örnek olarak kitaptaki 20 numaralı “Tebriz Özlemi”

başlıklı soneyi okuyup incelemeye çalışalım:

N:20

TEBRİZ ÖZLEMİ

Vagıf Sultanlı’ya2

“Yollandı Xezer’e Araz qatarı

Zillendik sen mene, men sene sarı.3

Bir çayın böyrüne iki yük var4

Çapılıp, çatıldıq biz iki kardaş!

Eli Azer Hüseynzâde Daşqın 5

2 Vagıf Sultanlı (1962), Azerbaycanlı akademisyen ve yazar

3 Sen bana ben sana dikkatle bakmaya başladık

4 Bir nehrin iki yanına iki yük gibi

5 Ali Daşkın, çağdaş Güney Azerbaycanlı şair, akademisyen

Bu yıldızlı Mağusa6

, gecesinde masamda hasret ve sen,

Acı bir Tebriz türküsü yanıyordu yüreklerimizde

Dayanılmaz bir Tebriz özlemi geçiyordu gözlerinden

Akdeniz’in, portakalların kokusu genizlerimizde?

Aç gönlünü dünyaya, uyansın Meserya’da7

papatyalar

Sevgi yağmurları ıslar hasretten çatlayan gönülleri

Akdeniz’in suları Afrodit’in8

, topuklarını yalar

Senin gündüz gördüğün rüyalarda açar Tebriz gülleri.

Tarihi de, güzelliği de ve yoksulluğu da bizim Tebriz’in

Tebriz anahtarı atalarımızın kutsal emaneti

Dokunalım ebemkuşağına hayalimizdeki şehrin.

Vagıf, Vagıf, acil çağır beni Bakı’ya bir akşamüstü

Şehriyar9

, Gulamrza10 ve sen, hep beraber içelim kahvemizi,

Ayarla, Bakı’dan Tebriz’e vizesiz gideceğimiz günü.

3 Mart 2000, Gazimağusa, KKTC

Çok boyutlu, adeta ansiklopedik çağrışımları içeren bu sonede bazı ayrıntılar ilk plânda

dikkati çekmektedir. Bu ayrıtıların her biri de uzun uzun yorumlanabilecek hususlardır.

Şiirin Türü: Şiire dış yapı olarak baktığımızda şairin duygu ve düşüncelerini sone/son￾net tarzında ifade ettiğini görüyoruz. Bu tercih öncelikle şairin Batı Edebiyatı’na ve kültü￾rüne de hâkim olduğunu gösteriyor. Şairin “Altın Bağ / Azerbaycan Soneleri” kitabından

önce “Sevda Soneleri” başlıklı kitabı olduğunu da biliyoruz. Aynı kitabın önsözünde “Ne￾den Gazel değil de Sone?” sorusuna ayrıntılı cevap verdiğini hatırlayalım. (9)

6 Mağusa KKTC’de bir şehir

7 Mesarya, KKTC’de bir ovanın adı

8 Afrodit, Mitolojide Akdeniz’den doğan efsanevi güzel

9 Şehriyar, Güney Azerbaycanlı şair

10 Gulamrza Sabri Tebrizi, Güney Azerbaycanlı şair ve akademisyen

Şiirin Yazıldığı Yer ve Tarih: Şiir 3 Mart 2000 tarihinde KKTC’de Gazimağusa şehrinde

yazılmıştır. Şiirdeki duygu ve düşüncelerin bir başka Türk devleti olan KKTC’de yazılması

anlamlıdır. Şair bu tutumuyla, duygularıyla ve Güney Azerbaycan ile KKTC arasında edebî

bir bağ (köprü) kurmaya çalışmaktadır.

Şiirin Yer Aldığı Kitap: “Tebriz Özlemi” başlıklı şiirin yer aldığı kitap Türk Dünya￾sı’nın gönül merkezi Azerbaycan konulu bir kitaptır. Şairin bu noktada bilinçli bir seçimi

söz konusudur.

Başlık: Güney Azerbaycan’ın kalbi, tarihi Türk şehri Tebriz’e duyulan büyük ve sami￾mi özlemi dile getirmektedir. Şairimiz Azerbaycan’ın malum nedenlerle bölünmüşlüğüne

itiraz ediyor, bunun tarihi bir haksızlık olduğuna inanıyor, bu acıyı yüreğinde hissedip şii￾rinde ifade ediyor.

İthaf: Azerbaycanlı akademisyen, araştırmacıyazar Prof. Dr. Vagıf Sultanlı’yadır. Şairi￾miz Şaban M. Kalkan Balkanlar’dan, Bulgaristan’dan, Deliorman’ dan (yetişme) bir Türk

şairi... Prof. Dr. Vagıf Sultanlı da bilimsel çalışmalarıyla Azerbaycan’da Türk Dünyası’na,

bu arada Balkanlar Türklüğü’ne büyük önem veren, Balkan Türkleri ile Azerbaycan ara￾sında kültür köprüleri kuran bir aydın. Şairimiz Prof. Dr. Vagıf Sultanlı’nın kişiliğinde

Azerbaycan Türklüğü’nü görmekte ve sevmektedir.

FOTOĞRAF: Mustafa Mehmedov/ Мустафа Мехмедов

Alıntı: Güney Azerbaycanlı şair, akademisyen Prof. Dr. Ali Daşkın’a ait. Bu dörtlükte

Azerbaycan’ın kuzeygüney olarak ikiye bölünmesinin ızdırabı dile gelmektedir. Şaban M.

Kalkan’ın şiiriyle, Ali Daşkın’ ın dörtlüğü bu anlamda örtüşmektedir. Yine Prof. Dr. Ali Daş￾kın’ın kişiliğinde Şaban M. Kalkan’ın Güney Azerbaycan’a olan gönül bağını da görüyoruz.

Şiirin İçeriği: Şiirde yer alan;

Prof. Dr. Vagıf Sultanlı (Kuzey Azerbaycan’ı ve bu ülkedeki bilimi),

Prof. Dr. Ali Daşkın (Güney Azerbaycan’ı, Tebriz’i, şiiri ve bilimi),

“Yıldızlı Mağusa gecesi” (KKTC’yi),

“Tebriz Türküsü / Tebriz Özlemi / Tebriz Gülleri” (Güney Azerbaycan’ı, İran Türklü￾ğü’nü, tarihi),

“Akdeniz Meserya” (KKTC’nin tabiî güzelliklerini),

“Afrodit” (Mitoloji’yi),

“Tebriz Anahtarı” (Azerbaycan Tarihi’ni),

“Şehriyar” (Güney Azerbaycan’ın abide şairini),

“Prof. Dr. Gulamrıza Sabri Tebrizi” (İskoçya’da muhacerette yaşayan Güney Azerbay￾canlı şair, bilim adamını) ifade etmektedir.

Bu teknik bilgiler ışığında “Tebriz Özlemi” şiiri okunduğunda daha net algılanabilecek

ve anlaşılacaktır. Bir başka ifadeyle Bulgaristan Türk şairi Şaban M. Kalkan bu şiiriyle Bal￾kanlar KKTC Güney Azerbaycan arasında bir Balkan şairi olarak gönül bağını (köprüsünü)

oluşturmaya çalışmaktadır.

III. SONUÇ:

Hâlen 84 yaşında olan Şaban M. Kalkan çocukluğundan bu yana edebiyata gönül ver￾miş, daima edebiyatla nefes almış, edebiyatla iç içe yaşamış bir şair yazardır. Sıra dışı, zor

bir hayatı ve mücadelesi olagelmiştir. Hayatın kendisini farklı ortamlara savurmasını bir

şans olarak görmüş ve bu durumları iyi değerlendirmiştir. Edebî çalışmalarına ve özellikle

şiirlerine bir bütün olarak bakıldığında siyasî sistemin istediği bir şair değil; daima tarihin,

özünün, vicdanının, yüreğinin sesiyle hareket eden bir şair olarak tanınmıştır. Bulgaristan

Türkleri Edebiyatı’na, Türkiye Edebiyatı’na ve bu yazımızda kısmen ele almaya çalıştığı￾mız gibi Türk Dünyası Edebiyatları’na büyük, kalıcı, tarihî hizmetleri olmuştur. Bu çerçe￾vede “Tebriz Özlemi” şiiri de bu hizmetlerin örnek, anlamlı bir göstergeleri arasında yer

almaktadır.